-
Vyasanchya Mata Aani Leki (व्यासांच्या माता आणि लेकी)
गंगा, सत्यवती या व्यासांच्या माता. त्यातून एक विलक्षण नाट्य समोर येतं. देवयानी, शर्मिष्ठा, दमयंती, अंबा, शिखंडिनी, सावित्री, द्रौपदी, गांधारी व कुंती यासारख्या अनेक तेजस्विनी व्यासांनी महाभारतात आपल्या प्रतिभेतून साकारल्या त्यांच्या या लेकींच्या जीवनसंघर्षाचा, त्यांच्या मूल्यांचा, अस्मितेचा, त्यागाचा आणि कर्तृत्वाचा लेखिकेने घेतलेला हा समग्र वेध ! या लेकींची अनेकांनी सत्त्वपरीक्षा घेतली. त्यात त्या तर उत्तीर्ण झाल्याच, पण ज्यांनी ही परीक्षा घेलती ते मात्र अनुत्तीर्ण ठरले. अशा या कणखर स्त्रियांकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोन देणारे, त्यांच्या तेजाचा वेध गेणारे हे चिंतनलेख.
-
Pitali Nondvahi - Aathavani Datatat (पितळी नोंदवही - आठवणी दाटतात)
देवकी जैन यांचे त्यांच्या 'दाटलेल्या आठवणीं'चे ग्रंथरूप 'द ब्रास नोटबुक' या नावाने, मराठीत 'पितळी नोंदवही' म्हणून प्रसिद्ध झाल्यामुळे एकूणच आत्मचरित्रात्मक साहित्यात लक्षणीय भर पडली आहे. लक्षणीय अशा अर्थाने की हे पुस्तक (आणि त्याचा अनुवाद) अतिशय धाडसी, मनमोकळ्या आणि विलक्षण ऊर्जा असलेल्या व्यक्तीचे चरित्र म्हणूनच केवळ नव्हे तर एक मोठा सामाजिक सांस्कृतिक पट आपल्यासमोर मांडते. मूळ इंग्रजी ग्रंथात जी चित्रमयता आहे आणि जो अनुभव-प्रवास आहे तो तितक्याच समर्थपणे अलका गरुड यांनी केलेल्या मराठी अनुवादात आला आहे. देवकी जैन यांचा जीवनप्रवास कर्नाटक ते दिल्ली व्हाया ऑक्सफर्ड आणि जगातील अनेक देश, भाषा आणि संस्कृतींमधून समृद्ध झाला आहे. शिक्षणप्रवासही विलक्षण झपाटलेला आणि तेजस्वी विशेष स्कॉलरशिप्स, फेलोशिप्स आणि सन्मान. पुढे विवाहही लक्ष्मीचंद जैन या निष्ठावान गांधीवादी विचारवंताशी. विद्यापीठांतील बुद्धिमान विद्यार्थिनी, अर्थशास्त्रात संशोधन करणारी महिला, स्त्री जीवनाचा साद्यंत अभ्यास करणारी विश्लेषक, काही नवे प्रबंध व सिद्धांत मांडून स्त्रीवादाचे परिपेक्ष्य बदलणारी विचारवंत, बंडखोरी करतानाही समतोल संभाळणारी पण बंडप्रवृत्ती न सोडणारी व्यक्ती, मनस्वी पत्नी आणि आई, चौकटीत राहूनही चौकटीबाहेर विचार करणारी व सक्रिय जीवन जगणारी स्त्री आणि कधीही उमेद वा आशावाद न सोडणारी व्यक्ती आणि वयाच्या ८७ व्या वर्षी आपले जीवन कॅनव्हासवर सापेक्षरीत्या चितारणारी सर्जनशील लेखिका ही त्यांची काही रूपे. अलका गरुड यांनी हा कॅनव्हास आणि ते जीवनचित्र यावरचे रंग तितकेच जिवंत ठेवले आहेत. देवकी जैन यांनीच हे मराठी 'ब्रास नोटबुक' लिहिले असावे, असे वाटण्याइतके प्रभावी आणि प्रवाही 'अनुवादांतर' केले आहे. स्त्री चळवळीत कार्य करणाऱ्या, पण मुख्यतः मराठी समाज/स्त्री जीवनात काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना देवकी जैन यांचे पुस्तक आणि अलका गरुड यांचे भाषांतर अतिशय प्रबोधनकारी ठरणार आहे.
-
Choices (चॉइसेस)
लिव्हसारखी अत्यंत संवेदनशील अभिनेत्री, तिचे आगळेवेगळे आयुष्य, त्यातले भावनांचे अनेक चढउतार, गुंतागुंतीची नाती - याबद्दल तिला नेमके काय म्हणायचे आहे, हे समजून घेऊन ते शब्दबद्ध करणे हे अत्यंत अवघड काम, पण मृणालने ते अप्रतिमरित्या पार पाडले आहे. यातला सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ते लेखन कुठेही अनुवाद वाटत नाही. मला तर हा मृणालने घेतलेला लिव्ह उल्मन या स्त्रीचा अनुभव वाटतो. एका अभिनेत्रीला, स्त्रीला, आईला, प्रेयसीला आणि व्यक्तीला जाणून घेताना, जणू परकायाप्रवेश करून मृणालने लिव्ह आपल्यापर्यंत पोहोचवली आहे. - डॉ. मोहन आगाशे
-
Marathi Saatasamudrapar (मराठी सातासमुद्रापार )
मराठी भाषेवर प्रेम करणाऱ्या मेघना साने यांचा कलाप्रवास प्रथम व्यावसायिक नाटकांतून अभिनेत्री म्हणून सुरू झाला. पुढे त्या लिहित्या झाल्या. कथा, काव्य, ललित, बालसाहित्य अशी त्यांची एकूण बारा पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. 'कोवळी उन्हें' हा स्वलिखित कथाकथनाचा एकपात्री प्रयोग करत त्यांनी देश-विदेशांत दौरे केले. मराठी भाषा व संस्कृतीचे जतन करण्यासाठी परदेशातील मराठी बांधव कसे झटून योगदान देत आहेत हा त्यांच्या कौतुकाचा विषय राहिला. या विषयावर संशोधकवृत्तीने लिहिलेले 'मराठी सातासमुद्रापार' हे पुस्तक मराठी भाषेच्या कालप्रवासात अतिशय महत्त्वाचे ठरते. साहित्य, शिक्षण व कला या क्षेत्रांत संस्मरणीय कामगिरी केलेल्या महाराष्ट्रातील काही व्यक्तिमत्त्वांच्या कार्याचा परिचयही त्यांनी या पुस्तकातून करून दिला आहे.
-
Nadishta (नदिष्ट)
विषय चाकोरीबाहेरचा आहे .शैली पहिल्या धारेची आहे .थेट कोंडूरा किंवा बनगरवाडीची आठवण करून देणारे लिखाण आहे .'नदीष्ट ' ही मनोज बोरगावकर यांची केवळ कादंबरी नाही . तो आहे त्यांच्या प्रत्यक्षदर्शी आणि अनुभवसिद्ध घटनांचा कसदार ललित गद्य हुंकार. 'नदीष्ट ' ही मराठी कादंबरीविश्वातील अकरावी दिशा आहे.
-
Dhor (ढोर)
आधुनिक सुखसोयींमुळे ढोर समाजाचा धंदा पूर्ण बसला व ढोर समाज उद्ध्वस्त झाला. याच ढोर समाजातील एक गट शिकला आणि स्थिर झाला. अशाच एका तरुणाची ही प्रातिनिधिक कहाणी.
-
Marathi Rajyatale Marathiche Vartman (मराठी राज्यातले मराठीचे वर्तमान)
मराठी राज्यातले मराठीचे वर्तमान
-
Ayodhyechi Urmila (अयोध्येची ऊर्मिला)
रामायणात पुसट उल्लेख असलेली ऊर्मिला, चौदा वर्षं पतीच्या विरहाचं दुःख सोसत राहिली, एवढीच काय ती आपल्याला तिची ओळख. मात्र प्रत्यक्षात ही राजस्त्री कशा प्रकारचं आयुष्य जगली असेल ? राम-लक्ष्मण-सीता वनवासात गेल्यावर मागे उरलेल्या ऊर्मिलेच्या अनुल्लेखानं ती विस्मृतीत गेली. आयुष्यभर राजभवनात राहिलेल्या ऊर्मिलेलाच खरा वनवास घडला. तरीही एकाकी पडलेली ऊर्मिला, मनस्वीपणे आयुष्याला भिडली. याचं सहज आणि ओघवत्या शैलीतलं चित्रण या कादंबरीतून अनुभवायला मिळतं. ऊर्मिलेच्या आयुष्याचा, तिच्या अस्तित्वाचा आणि तिच्या तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचा धांडोळा अतिशय वेगवान आणि रोचक पद्धतीनं या कथानकातून समोर येतो. ही काल्पनिक कादंबरी रामायणकालीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचंही प्रभावी चित्रण करते. इतिहासाच्या गर्भात काही कहाण्या चिरविश्रांती घेत असतात. चैतन्याचा स्पर्श झाल्यावर त्या सुप्तावस्थेतून बाहेर येतात. त्यावर चढलेली काळाची पुटं विरत जाऊन त्या जिवंत होतात. पुरातत्त्व संशोधक असलेल्या स्त्रीला झालेली, रामायण काळातल्या एका उपेक्षित स्त्रीची ओळख तिच्याही जाणिवा बदलून टाकते आणि ऊर्मिलेची उलघाल थेट वर्तमानकाळातल्या स्त्रीच्या जगण्याला येऊन भिडते. भूतकाळातल्या सावल्यांनी स्त्रीचा भविष्यकाळ गडद न करता, त्यातल्या अनुभवांच्या किरणांनी तो उजळावा, हेच सांगतेय ही 'अयोध्येची ऊर्मिला'.
-
Mu.Po.Vadache Mhasve Te U.S.A (मु.पो.वडाचे म्हसवे ते यु. एस.ए)
आनंद म्हसवेकरांचे हे आत्मचरित्र वाचताना, ही एका दलिताची दर्दभरी कहाणी आहे, किंवा त्यावर झालेल्या अन्यायाला वाचा फोडणारी रडकथा आहे, असे मुळीच वाटत नाही. हे ओघाने येणारे एक जाज्वल्य सत्य आहे, जे जीवनाकडे अत्यंत सहजतेने पाहून समाजाला दोषी न ठरवता त्यातून आपण आपली वाट कशी काढावी याची एक समंजस लढाई आहे. आत्मचरित्र लिहिण्याचे आनंदचे खरेच वय झालेय का, असा प्रश्न पडतो. पण, सत्तरी पार केलेल्या या लेखकाचे वय आकड्यात मोजण्यापेक्षा अनुभवात मोजले की या प्रश्नाचे उत्तर सापडेल. त्याचे उत्तर कदाचित असेही असेल, की आनंदसारखे लेखक हे आजच्या काळातले नाहीत, तर अनादि काळापासून जगताहेत, जगण्याच्या मूलभूत सोयींसाठी झगडताहेत, त्यांची ही धडपड अशा आत्मचरित्रातून वाचा फोडते, तिला आक्रोश न समजता, गणितात हुशार असलेल्या एका गणितज्ञाने आपल्या 'जीवनाचे गणित' किती शांतपणे सोडवले आणि आपल्या कुटुंबाला कशाची झळ न पोचवता, एका समृद्धीच्या वाटेवर आणून सोडले, त्याची ही सुफळ संपूर्ण कर्मकहाणी, म्हणून हे आत्मचरित्र वाचावे ही सदिच्छा. हृषीदांच्या 'आनंद' या चित्रपटात एक वाक्य आहे. 'बाबूमोशाय, जिंदगी बडी होनी चाहिए, लंबी नहीं...' आनंद म्हसवेकरांचे हे आत्मचरित्र आयुष्याच्या अनेक झगड्यांनी भरलेले असले, तरी ते मैलोन्मैल पसरलेले नसून उंचच उंच आहे. अगदी 'आनंद' म्हणतो तसे...